Reactie op de vraag: Moet een controller kunnen boekhouden?

In eerste instantie lijkt het antwoord op de vraag een no-brainer. Vanzelfsprekend moet een controller kunnen boekhouden. De registrerende rol is een van de vijf instrumenten voor functiescheiding en wil een controller zijn ao-ib goed willen inrichten, dan zal zij/hij in ieder geval de opzet van het geheel van boekingen goed moeten kunnen begrijpen, opzetten en de compliance en juistheid van de informatie die uit de boekhouding voortkomt kunnen waarborgen. Echter is dat wat mij betreft het vertrekpunt.

Economie is geen exacte wetenschap en een waardering kan altijd ter discussie staan (via bijvoorbeeld comply or explain). Een waardering is naast economische overtuigingen mede gebaseerd op filosofische, religieuze en/of politieke overtuigingen over wat er in de toekomst gaat gebeuren. Paramaters kunnen substantieel verschillen. Voor een meer genuanceerde onderbouwing van een financiële waardering zou het mijns inziens een goed idee zijn wanneer een aantal lessen, met interpretaties van praktijk cases in combinatie met bovengenoemde richtingen, standaard in het studieprogramma van SPD-Jaarrekening opgenomen worden.

Op zondag 15-07-2018 bestond in de uitzending van het Filosofisch Kwintet (vanaf 23-07-2018 op internet beschikbaar) een duidelijk verschil van inzicht in een toekomstbeeld en de te nemen maatregelen. Waar Blom op hoofdlijnen een dystopische toekomst verondersteld, is het juist Van de Gronden die optimistisch is. De waardering van de financiële positie in een case die onder verantwoordelijkheid van beide zou worden gepresenteerd zal op veel terreinen wezenlijk van elkaar verschillen omdat ze heel andere uitgangspunten hanteren. Dit geldt m.i. dus ook voor bedrijfswaarderingen. Een Chinees bedrijf kijkt, al was het alleen al omwille van andere compliance, anders aan tegen haar waardering dan dat een Westers bedrijf doet.

Wanneer ik de blik naar buiten richt schets ik een paar ontwikkelingen die in vraaggesprekken naar voren komen, waar ik tevens op mijn website bij blogs melding van heb gemaakt:

• China en India met in haar kielzog de andere landen in de regio ontwikkelen een niet tegen te houden economische dominantie en dientengevolge politieke invloed.
• De politieke invloed van de V.S. is tanende terwijl de militaire dominantie wordt gekoesterd.
• In november 2017 is de Petro-Yuan ingesteld waardoor landen olie niet meer exclusief in US$ afrekenen.
• De V.S. (20+ triljoen) en EU (10+ triljoen) hebben een onverantwoord hoge schulden last. In IOUSA is door de scheidend voorzitter van de GAO (een Republikein!) gewaarschuwd voor de gevolgen van het achterwege blijven van het instellen van fiscale maatregelen.
• De Euro in zijn huidige vorm is niet houdbaar. Hervormingen op diverse terreinen zijn nodig om überhaupt enige vorm stabiliteit binnen de EU te garanderen. In dat kader is het interessante te vermelden dat het saldo ultimo 2017 van het target 2 systeem voor Nederland 110 mld te vorderen was.
• De groeipotentie van de EU in relatie tot andere economieën staat ernstig onder druk als gevolg van verdeeldheid, vergrijzing en een tekort aan assimilatie van migranten. Het laatste is geen waardeoordeel.
• De technologische ontwikkeling op het gebied van de enorme uitdagingen inzake het in harmonie krijgen van het economisch systeem met het ecologisch systeem, zullen de verdelingsproblemen zoals die door Piketty zijn beschreven, niet oplossen, idem geldt voor technologische ontwikkelingen op bedrijfseconomische gebied.

Het is maar een kleine verzameling van de honderden voorbeelden die ik kan afleiden uit mijn studie naar externe effecten op het verdienvermogen en dus waardering van een bedrijf. Het heeft er alle schijn van dat ik behoor tot de een na laatste generatie die te maken heeft gehad met een economie waar groei de boventoon voerde.

Zoals al gezegd kan vanuit meerdere perspectieven naar de vermelde argumenten worden gekeken. Moet een controller heel alert zijn om het bedrijfsvermogen zoveel mogelijk te beschermen tegen bedreigingen van buitenaf of moet een meer afwachtende houding worden aangehouden? Wat mij betreft is een nuchtere kijk op de gang van zaken vooral van belang. Bij Banco Santander voerde men bijvoorbeeld niet subprime-hypotheken in hun portefeuille omdat ze het product te complex vonden. Het heeft ze geen windeieren gelegd. Anderzijds rapporteerde Richard Fuld over Q2-2008 nog prima cijfers, terwijl zijn bank circa twee maanden later de eerste domino was die het bancaire systeem liet omvallen als gevolg van het weigeren van steun van onder meer door Hank Paulson. Een interessant boek hierover schijnt ‘A Colossal Failure Of Common Sense’ van Larry McDonald te zijn.

Een controller die goed kan boekhouden is uiteindelijk ook afhankelijk van de kwaliteit van de keten. Een gepast en tragisch voorbeeld is Vestia. Ik heb elke seconde van de parlementaire enquête gezien en het beeld dat resteert is dat nagenoeg alle spelers in de keten bij Vestia hebben gefaald met een nominale maatschappelijke schade van ± 6mld tot gevolg. Over de hoogte kan trouwens worden gedebatteerd gezien de enorme besparingen die in de sector zijn gerealiseerd/afgedwongen als gevolg van deze fraude. Feit is dat wanneer een nieuwe controller die goed kan boekhouden in deze omgeving zijn of haar mond had opgetrokken, geen schijn van kans heeft gehad. Heel veel bedrijven hebben hun eigen “Deep State’ van ongeschreven regels van macht en beïnvloeding. Het recente onderzoek van PWC legt bloot dat de invloed van ‘goede controllers’ nog steeds te beperkt is. Maatschappelijk vind ik het niet uit te leggen dat voor een schade van deze hoogte een gevangenisstraf van maximaal 3 jaar wordt gegeven. De wal zal het schip op enig moment vanzelf keren.

Mijn conclusie is dat een controller die goed technisch kan boekhouden, niet per definitie een garantie is voor het presenteren van afgewogen financiële informatie waaronder een balans en winst- en verliesrekening. Bovendien is de controller afhankelijk van de kwaliteit van de (bestuurlijke) keten.

Graag vul in dit kader aan op een opmerking van <Maarten Verheul>: ‘Ik lees de laatste tijd weer, dat BI het allemaal gaat over nemen. Dat is een slechte zaak. Het gevoel met cijfers wordt daarmede helemaal uitgeschakeld.’ Hier zit op dit moment zeker een kern van waarheid in zoals onderstaand zal blijken.

Ik deel mijn bevindingen als volgt: Ik ben nu ongeveer anderhalf jaar actief met Power BI van Microsoft. Na een cursus via EDx, ben ik aan de slag gegaan en heb ik vanaf dat moment geen bijeenkomst gemist van de Power BI Gebruikers Groep (PBIG); <Robert Stamsnijder> volgens mij ook niet.

Op enig moment circa een jaar geleden stuitte ik op een, in mijn ogen, een aantal kritieke risico’s in het proces van Accounting Information Systems met gebruikmaking van Power BI. Ten eerste bestond er geen mogelijkheid om controle technische functiescheiding in te stellen binnen Power BI. Ik doel hiermee op de beschikkende, bewarende, uitvoerende, controlerende en registrerende functie. Vervolgens constateerde ik, op basis van de informatie in het boek Handboek Power Pivot (2016) op pagina 113, dat de gegevens in Power BI, als het ware via een datadump werden overschreven. Hoe een verbandcontrole met gebruikmaking van de BETA-formule tussen het leverende systeem (Bron of DataWareHouse) en doelsysteem (Power BI) werd geregeld was niet beschreven.

Op de volgende PBIG-avond heb ik deze constatering voorgelegd aan een Principal Program Manager van Microsoft. Zijn reactie was dat je dat allemaal regelt in het leverde systeem zijnde een DataWareHouse. Daar lijkt wat voor te zeggen maar op mijn vraag hoe ik dan de verbandcontrole vanuit Power BI kon aantonen kreeg ik geen bevredigend antwoord. Het interessante aan die ontmoeting was dat de transitie in het denken aan de eisen van Internal Control niet werd gemaakt. Ik voelde mij genoodzaakt om hierover een blog te schrijven: ‘BI: Beheers en deel.’ In heb bewust eerst de rand voorwaardelijke noodzaak van draagkracht en draagvlak beschreven alvorens ik naar meer technische zaken heb verwezen. In § 7.2 in die blog, heb ik het hierboven geschetste probleem uitgewerkt in een heel simpel voorbeeld. Ondanks dat het simpel is, raakt het fundamenteel aan de kwaliteit en consistentie van de informatievoorziening. Wanneer er namelijk als gevolg van een wijziging in een Bronsysteem, zonder dat gebruik wordt gemaakt van een DataWareHouse, dat in relatie staat met geschreven DAX-Code (hiermee worden Algoritmes gemaakt) in Power BI, ontstaat er dus een consistentieprobleem in de informatievoorziening. Vice versa bestaat wellicht een nog groter risico. Wanneer alles tot aan Power BI gelijk blijft, maar als gevolg van het ontbreken van controle technische functiescheiding, er maar één persoon van invloed is op de inhoud van de DAX-Code, kan hiermee worden gemanipuleerd.

Dit alles is vanuit oogpunt van Corporate Governance zeer onwenselijk. Stel je toch eens voor dat een bestuurder onder vuur komt te liggen voor genomen besluiten op basis van de informatie van Power BI en zij/hij niet in staat is om deze besluitvorming niet goed te kunnen reconciliëren in geval van fraude binnen de organisatie. Ik vraag mij af of de assurantiedekking voor de Bestuurdersaansprakelijkheid dan nog geldt. Inmiddels heb ik bovenstaande problemen aan diverse vooraanstaande mensen binnen de PBIG voorgelegd en iedereen moet mij het antwoord schuldig blijven. Ook het product Flow dat voor een deel is geïntegreerd in Power BI lost dit naar mening niet op. Eerder zou moeten worden gedacht een overkoepeld Business Process Information System waarin gebruik wordt gemaakt van een BlockChain-achtige techniek. Ik heb het signaal aan het bestuur afgegeven dat ik graag bijdraag aan de verbinding tussen de Accountancy en de PBIG-Community om gezamenlijk te werken aan Richtlijnen.

De indruk zou gewekt kunnen worden dat ik de kritische vinger naar de leverancier wijs. Dat is maar ten dele waar. Zij hebben één belang en dat is zoveel mogelijk waarde voor hun aandeelhouders ontwikkelen. Tevens is voor de insiders bekend dat zij met een duizelingwekkende snelheid dit product ontwikkelen en marktaandeel verwerven; wat niet is kan nog komen. Tevens kan het een commerciële afweging zijn om het juist niet in Power BI te doen. Ik heb namelijk voorbeelden gezien binnen Microsoft Dynamics van deze toegepaste technologie en dat ziet er fantastisch uit. Dynamics is een gesloten ERP-systeem. Gezien mijn ervaringen in het verleden met de Damgaard (de technisch voorloper), lijkt mij dat dus geen probleem.

Feit is dat thans veel organisaties op de BI-trein willen stappen zonder dat er een gedegen plan aan ten grondslag ligt met betrekking tot de kwaliteit en beheersing van informatie en de systemen. Bij de intermediairs worden hordes mensen aangenomen die Dashboards met eventueel DAX-Code moeten maken, maar niemand maakt zich druk om wat ik heb beschreven omdat in die keten niemand de problematiek overziet. Recruiters overzien het al helemaal niet; daar is het een kwestie van snel scoren. Ook voor de Accountancy is dit een probleem want ze lopen achter de feiten aan. Mijn vraag aan <Arno Geurtsen>, <Kees van der Stel>, <Maarten Verheul>, <Suzanne Verheijen>, <Peter de Loo>, <George Walker>, <Gerard Bottemanne> en <Robert Stamsnijder>, is wie jullie de meeste geëigende partij vinden aan wie dit probleem kan worden voorgelegd om Richtlijnen voor BI op te stellen.

Tenslotte is het zinvol om een ander bevinding hieromtrent te delen. Medio 2017 heeft mijn serviceprovider YH een ticket bij Microsoft aangevraagd inzake diverse mogelijke fricties met betrekking tot Power BI in relatie tot Sharepoint. De wijze waarop door het team in India dit ticket is behandeld heeft geleid tot het besluit van hen om geen service af te geven op Power BI.

Bovenstaande zaken zijn zeker kritische kanttekeningen die opgelost moeten worden. Ondanks dat blijf ik volledig overtuigd van BI. Het opent vele mogelijkheden om analyses op een efficiënte en effectieve wijze informatieklant gericht te maken. Juist daar ligt voor de controller een mogelijkheid om zich te onderscheiden. Wat een gevaar is, is dat teveel en niet effectieve analyses worden gemaakt. Juist door na te denken wat BI voor een bedrijf zou kunnen betekenen, kan aan dat gevaar weerstand worden geboden. In mijn blog heb ik feitelijk al een marsroute hiervoor opgesteld.

Graag voeg ik ook wat toe met betrekking tot de opmerking van <Gerard Bottemanne> aangaande het RGS. Ik ben overtuigd van het gebruik van het RGS. Vanuit BI-optiek is het eerder prettig dat er meer rekeningen worden gebruikt dan minder, want dan kan op een dieper niveau worden geanalyseerd zolang iedereen zich conformeert aan de binnen RGS geldende conventies. Ik heb RGS-versie 2.0 gebruikt voor een opzet van een investeringsanalyse in Power BI. Hierdoor is deze informatie meteen gestandaardiseerd met als gevolg dat het makkelijker uit te wisselen is.

Ik hoop dat ik met deze beknopte samenvatting bij heb gedragen aan deze discussie.